II. Teodosios'un 439'da inşa ettirdiği kara suru, Blahernai-Tekfur Sarayı-Anemas Zindanı'nı içine alan küçük yerleşim sitesini çevreleyen 14. bölge surlarıyla birleştirilerek -ve bu surları Haliç'e bağlamak için Pteron Suru yapılmıştır. Kara surları tamamlandıktan sonra, Constantinus zamanında inşa edilmiş olan deniz surlarını da gerek Haliç, gerekse Marmara kıyılarında tamamlamak zorunluluğu doğmuştu.

Bir tarihçeye dayanan sava göre Constantinus Suru ile 14. bölgenin Ayios Demetrios Kanabos Kilisesi önündeki kuzeybatı ucu birleştirildi. Blahernai'nin (Ayvansaray) deniz kıyısındaki aşağı kısımları sur dışında kalmıştı.

626'daki Avar kuşatmasında, Avarlar teknelerini karadan taşıyarak denize indirdiklerinde, bu korunmasız yöreyi işgal etmişler, kiliseleri ve çeşitli binaları yakıp yıkmışlardı; o sırada imparator olan Herakleios tarafından kuşatma bertaraf edildikten sonra kara surlarının en kuzey ucunu oluşturan Pteron Suru ile Ayios Demetrios Kilisesi arasına deniz surları yapıldı. (Bir başka görüşe göre Avar istilasına kadar Haliç'te yeni sur yapılmamıştı surların tamamlanması bu kuşatmadan sonradır.)

Kara surunun kuzey ucunda Herakleios'un yaptırdığı surun önüne daha sonra (813'te) V. Leon (ya da tarihteki adıyla Ermeni Leon) ikinci bir tahkimat suru inşa ettirecek, nihayet Teofilos ek bir surla bu bölümü tamamlayacaktı.

Haliç surları ise Bizans döneminde, İmparator III. Tiberios (hd 698-705), II. Anastasios (hd 713-715), II. Mihael Komnenos ile oğlu Teofilos'un hükümdarlık yıllarında (820-842 arası) onarıldı.

Haliç ya da Teofilos surları

Bu son yapılan onarım çalışmaları geniş çaplı olduğundan, Haliç surlarını Teofilos Surları diye anan bazı Bizans uzmanlarına da rastlanır. Bu arada, depremden yıkılmış olan Kentenarios Burcu da (Eugenios Burcu) yapıldı ve Haliç'in ağzından zincirin güneydeki ucu buraya raptedildi. (Kuzey ucu ise Galata'daki Kastellion'a bağlıydı.)

Taht 1259'da Paleologos ailesine geçtiğinde, VI-II. Mihael Paleologos zamanında (1259-1282) Haliç surları yükseltildi. VI. İoannes Kantakuzenos döneminde (1347-1354) Haliç surları yeniden tamir gördü. Haliç tarafındaki surların Bizanslılar tarafından son onarımı son Osmanlı kuşatmasının (1453) hemen öncesine rastlar.

Haliç surlarının, kara surlarının kuzey ucunu oluşturan Pteron Suru'nun bitiminden, Sarayburnu'ndaki Ayia Barbara Kapısı'na (Topkapı) kadar olan uzunluğunu Feridun Dirimtekin 1934 Şehir Rehberi'ndeki ölçekle 5.420 m olarak hesaplamıştır. Bu surlarda 123 burç görülmektedir.

Evliya Çelebi, 6 bin 500 adım saydı

II. Süleyman'ın emriyle 1563'te yapılan ölçümde Haliç surlarının üzerinde 172 burcun bulunduğu, 32'si kapalı olmak üzere 44 kapının yer aldığı belirtilmekte, uzunluk 16.869 arşın olarak verilmektedir. Buondelmonti'ye göre ise Haliç surlarında 14 kapı ve 110 burç bulunmaktaydı. Evliya Çelebi ise Ayvansaray ile Çıfıtkapı arasında 6.500 adım saymıştır.

Haliç burçlarının başlangıç noktası kabul edilen kuzey ucuyla Topkapı arasındaki kapılar şunlardır:

1) Ksiloporta veya Dideban Kapısı ya da Eyyub el-Ensari Kapısı,

2) Kliomenes Kapısı, Büyük Saray ya da Ayvansaray Kapısı, Venedik haritalarında Porta di Fiume, Almanca bazı kaynaklarda ise Tier Pallastes Thor (Hayvan Sarayı Kapısı) diye geçer.

3) Ayia Anastasia Kapısı ya da Atik Mustafa Paşa Kapısı,

4) Ayios İoannes Kapısı (Fransızca kaynaklarda, Porte Basilique, Porte Imperiale, Porte St. Jean Baptiste diye geçmektedir. Türkçede Balat Kapısı olarak yerleşmiştir.)

5) Kinegion Kapısı veya Küngoz Kapısı (İtalyan kaynaklarında Porta del Chinico), ayrıca kapının Quinigos, Gynegion, Künfoz gibi isimleri kaydedilmiştir.

6) Basileos Kapısı, Basilike Kapısı (İmparatorluk Kapısı),

7) Porta Diplofaros,

8) Porta Faros, Porta Fenari ya da Fener Kapısı,

9) Petri Kapısı, Porta Petrion, Porta Sidera, Pili Petriou,

10) Profitu Prodoromu Kilisesi Kapısı,

11) Yeni Ayakapı (I. Süleyman zamanında [1520-1566] açılmıştır),

12) Ayios Teodosios Kapısı, Porta Deksiokratis veya Aya Kapısı,

13) Porta İspigas ya da Cibali Kapısı,

14) Tüfenkhane Kapısı (Osmanlılar tarafından II. Mehmed zamanında açılmıştır),

15) Porta Platea, Porta tes Plateas veya Unkapanı Kapısı,

16) Ayazma Kapısı yada Porta Agisma

17) Porta Drangariu veya Odun Kapısı,

18) Zindankapı ya da Yemiş İskelesi Kapısı,

19) Perama Kapısı, Porta Perametes, Balıkpazarı Kapısı (İtalyanca Porta Pisceria),

20) Yeni Cami Kapısı veya Latin kolonilerinin diliyle San Marco Kapısı, Pili tou Neoris,

21) Porta Neorion, Porta Oraia, Bahçekapı veya Yahudi Mahallesi orada olduğundan Şuhut Kapısı (Çıfıtkapı),

22) Venedik haritalarında Porta Veteris Rectoris, Porta Bonu (Sirkeci),

23) Yalı Köşkü Kapısı (11. Mehmed döneminde açılmıştır),

24) Eugenios (Kentenarios) Kapısı,

25) Uğrakkapı (Osmanlı dönemine ait).

İstanbul Ansiklopedisi, Cilt:7

Dağıtım: Dünya Dağıtım
Abonelik: Abonet
Telefon: (0212) 210 0110
E-Posta: abonet@abonet.net
Web Adres: www.abonet.net
Abone Dağıtımı: Aktif Dağıtım
Tel: 0 (212) 513 52 35 - 513 39 01
Faks: 0 (212) 513 21 77
E-posta: bbm@tarihvakfi.org.tr
Web: http://www.tarihvakfi.org.tr
Tarih Vakfı: Zindankapı Değirmen Sok. No: 15 Eminönü-İstanbul